Valentine Day and Love

-Abhinaya Thapa

Valentine day is about love as any other occasions and celebrations its theme cannot be contested and denied. Of course the matters concerning its origin, culture and the role market plays in the propagation of valentine day’s message is something of concern in place like Nepal whose borders were shut off to any foreign interaction till 60 years ago. Yet the present case is stupendously different we cannot survive without the outside world indeed all our government every year declares the need of their participation in our economy and all almost everything. The prime example would be the present government efforts to resurge the national heritage site the birth place of Buddha Lumbini in the global religious and cultural sphere in cooperation with the global world powers. Thus at present the presence of global forces whether it’s political or cultural needs much more of explanatory exercises than just mere criticisms and denigration.

But how could a person define love the act is doomed to be a failure. May be it’s a cause among many that has weakened the criticisms over its celebration and limited them to the sphere of gossips. And with the rise of female participation in every place of societies the attraction and seduction between sexes is highest of all time. Thus love is in the air. Unfortunately we don’t have any our own occasion in to celebrate it and sanction their stirrings and desires. The vacant space has been occupied by Valentine’s Day like every other adapted concept or mechanism like democracy, communism, human rights etc. In our secular Nepal’s religious societies it provides some kind of sanction to our blossoming youths to declare their love.

All this in the name of love but there are many other things besides love inside the notion of valentine day that dwells mostly in our cities. Many claims that its arrival began in Nepal with the arrival of satellite channels in mid 1990s. Sums it nothing more than a part of mass cultures that sprang from the west after 1950’s mainly with rise of television. One can perceive passivity in the acts of most of valentine day celebrators buying cards and gifts from daddy-mommy moneys and trying to win their mate’s love. Thus the Critics sledges it as commoditization of love and due to the absence of our own urban- local means and mediums for substitution the global market further exacerbated this problem.

But gifts and material presents were always the part of any occasions and celebrations. Just try to configure Dashain in your mind without its new clothes and feasting culture. Festivities without material gifts and consumption is almost unthinkable in any culture the problem is we hardly produce any of our own. Plus Nepal is still a poorest of the world hardly producing anything both cultural and material but feeding itself on almost everything that comes from outside. Now there are so much in us and in our surrounding almost beyond of limit of digestion and acceptance.

In every Tole of kathamndu there is a DVD shop selling everything of Bollywood and Holllywood in mere Rs 30, hundreds of satellite channels are roaming our skies and will do home delivery in few hundred bucks per month. Now with arrival of spring and summer clothes from china will blossom our dusty streets with price tag from Rs 100 to 10000 and above. What can anybody do in this scenario when everything of our lives is daily in risk of being governed by rules and products of globalization? Can the notion of love differentiate itself from our body and surrounding and survive the impact of globalization.

Nobody writes about it in their explication and condemnation of Valentine’s Day. And I think it’s very hard for anybody to define or give a treatise on love. The best path to be followed would be to allow the people to tell their tales of love. Love will find the way and will pave its own if we do give the space to young lovers to express their stirrings and feelings. The need is of participating it with our democracy and republic. Only then our becoming citizens could communicate with society and do not have to hide and take refuge in letters of greeting cards, other gifts and flowers. And the state where its citizens cannot express their love to their desired partners cannot blossom with democracy.

Read more »

A review over the 'Loot'

BY- ABHINAYA THAPA

REVIEW OF LOOT

 Loot is a film based on a theme of bank robbery though it may sound mawkishly international.  It has lengthy and unbelievable fight scenes like every other Kollywood movies. Plus there is an item song in it. Thus the movie has an international theme, Kollywood action features and marketing and advertising acumen of Bollywood cinema.

The film set its story upon Kathmandu city’s marginalized lives and tries to reflect their living condition and lifestyles. In a way we can term them as have-nots of the city. Thus the scarcity of resources and opportunities is a shared feature of five main characters of the film. But hardly anything is seen in the screen to contrast it with other social lifestyles instead the characters are mainly portrayed as slackers, loafers or as petty criminals and delinquents. The life of main character the protagonist only comes fully into being and reveals the necessary information to the audience.

The theme of bank robbery comes to the fore from the very start of the film. It acts like a premise to every story and plots of the film. Thus the originator and mastermind behind the idea of bank robbery Haku Kale, the protagonist becomes a major influence in other characters’ stories. Indeed he turns them into four idiots into fake robbers at the end.

If we began to further unfold its theme of bank robbery it will sum up as getting rich along with tempo of the Kathmandu city life.  So get richer and faster using brains or die trying is another sub theme of the movie. When delivered through mouth of its main character it translates into bank robbery within three months. This timeline frame acts like another premise along with theme of robbery. Due to its brevity characters and plots runs in the screen to get the job done. For the audience there is hardly any time to ponder over anything while watching the film.

 The story of the film “Loot” is collective in nature. The five main characters and their stories cover almost every period of the screen time. As a result the film looks over masculine in texture and appearance. Sadly all of its main characters fights and are fighters. In screen their bravados appears and shows off time after time. No doubt males will love it but for females they will see their counterparts in the screen as nothing more than appendages and in cameos.

Over its language and gestures there is a hardly anything to comment. To some it would sound offensive and vulgar and it is vulgar and offensive. But in the screen through the characters it speaks out as a dialect of certain class and social sphere, where it is specially spoken by males. To sum up the movie “Loot” is a fine film for young males of cities, especially Kathmandu.

Read more »

Posted in: Movies

Where do you exist inside a newspaper ?

-- Abhinaya Thapa -- 

Do you search about yourself in the daily newspapers among its headlines, columns and even in sports and celebrities chit chat? Do you think about your existence inside its pages? Could it happen or should it be there something about you in different forms and shades in the reportage of the newspapers. What about your desires and wishes and your convictions and did you ever tried to read it in the words of others inside a newspaper? Have you ever read about yourself inside a newspaper?

All this may sound like Christmas wistfulness but as readers for whom do you read. It couldn’t be for reporters and I cannot presume that we read for the publication house. And I haven’t seen people reading for the world. Even for the reading sake we read for ourselves thus something of ourselves must be there. Of me and you and inside the ‘we’ there always remains the differences so I cannot claim on ‘us’ here. Indeed the paper which can incorporate even a little of that ‘us’ turns itself into the good one.

May be I’m wishing a ‘Good one’ for the Christmas gift. But all I need in a newspaper is the queries and queries from readers not the salvation and emancipation. Can I question a newspaper regarding the freedom of expression to express in it? Can we ask or demand the editors through our letters, reactions and request that such and such issue should or could be raised? I’m not implying any mass protest or even a petition but will our requests, reactions and views would be printed at all. I mean within your freedom of expression can you include ours too.

And one can wonder why all this blah, blah regarding freedom of expression and reader’s existentialism only towards Newspaper. What in the case of media forms like TV channels and Radios and indeed I could extend it beyond media and include in it whole curriculum of educational system. It’s in the school and through text books we learn about something and our own. Here the parents should demand analyze and check the school learning process: whether it holds anything about and for their children.

You could hold any institution within the state as responsible to cater your constitutional needs. You could ask radios for certain programs and even music of your taste and surely could ask the police to protect us. And I ‘m writing to newspaper because I have the same right to respond granted through our Interim constitution as every newspapers use it to report on us. Lastly I’m only I’m searching the way we are being expressed in the name of freedom of expression.

I do have a lot grievances but nothing against freedom of expression of any newspapers. Indeed hope and pinning on it I’m writing and wish others will start writing too. After 1990 movement newspapers became one the biggest space for Nepali citizens to comment and express on almost everything. After 2006 April movement there is hardly any sacred or scary things and untouchable subjects upon which one cannot comment or express their views. But are we expressing or writing and creating our own stories and views?

Just look at the entertainment quarters of any newspapers and its reports. Almost all news scooped from international news agencies and hardly any of own artists and programs features on it. Fine, one can be consumer of any products in this globalized world. But what about your views and issues regarding Bollywood, Hollywood and whatever from Europe to China whether it’s politics, revolution or suppression or any books, arts and artifacts. Should we just act like a passive consumer or inane reader? Like every consumers of the world we have our own taste, desires and aspirations. It’s time to explore it and put in on use to judge almost everything.

Read more »

Posted in: Opinion

काँडामा फुलेको फूल : झमक

।। प्रभाकर गौतम ।।

एक दशकभन्दा लामो समयदेखि नेपाली साहित्य क्षेत्रमा कलम चलाइरहेकी झमकका सृजना तथा लेख रचनाहरु पढेका धेरैमा पक्कै पनि उनकै जीवनको बारेमा जान्ने रहर थियो । हिँडडुल गर्न नसक्ने बोल्न नसक्ने आँखा पनि धमिलो देख्ने केवल सुन्न मात्र सक्ने झमकको जीवन र दुर्लभ प्रतिभाका बारेमा जान्ने सम्भवतः मजस्ता धेरैमा उत्सुकता थियो । 'जीवन काँडा कि फूल’ कृतिले त्यो पूरा गरिदिएको छ । प्रकाशक 'अनलाइन साहित्य मञ्च' र 'झमक घिमिरे साहित्यकला प्रतिष्ठान' लॆ यो अवसर जुराइ दिएको हो । यो संग्रहमा सङ्गृहित विभिन्न ४७ शीर्षकमा समेटिएका आत्मपरक निबन्धहरुले झमकको जीवनका आन्तरिक र बाह्य पक्ष उजागर गरेका छन् । यो कृति उनको असामान्य जीवनयात्राको कथा हो । जहाँ खुसीभन्दा आँशु बढी छ तर पनि यो निराशाको हैन आशा र संघर्षको कथा हो । 

'खुट्टाले लेख्ने लेखक' का रुपमा झमकलाई चिन्ने सबैमा एउटा स्वाभाविक जिज्ञासा जन्मिन्छ उनले पढ्न-लेख्न कसरी सिकिन् र उनलाई साहित्य पढ्न केले प्रेरित गर्यो ? 'आशाको त्यो त्यान्द्रोसम्म', 'आशाका किरणहरु 'अक्षरसँग पलाएको हर्ष', 'शब्दको उत्सव' पुस्तक संसारमा प्रवेश' आदि शीर्षकहरुमा यस्ता जिज्ञासाको उत्तर समेटिएको छ । झमकको बालापनका थुप्रै मार्मिक र रोचक कुराहरु पनि यी लेखहरुमा पाइन्छ । आफ्नी बहिनी स्कूल गएको र बाबाले उनलाई घरमै पढाएको देख्दा उनमा पनि पढ्ने रहर पलाएको हो । तर उनले आफ्नो रहर पूरा गर्न निकै सकस बेहोर्नु पर् यो । उनको रुचि र बालमनोविज्ञानको बेवास्ता नगरी उनका बाबाले बरु उल्टै हप्काए 'तैले जानेर के गर्नु ?" ( पृ. ४२) । तर उनले बहिनी पढ्ने ठाउँभन्दा टाढै बसेर बाबाले थाहै नपाउने गरी पढ्ने अभ्यास गरिन । उनी लेख्छिन् 'मेरा लागि खुल्ला धरती अभ्यास-पुस्तिका बन्यो । यहाँका ढुङ्गा माटा अनि खुट्टाका मसिना आंैलाहरु पेिन्सल र इरेजरहरु बने ।' भौतिक रुपमा मुखबाट शब्द उच्चारण गर्नबाट वञ्चित झमकमसँग भोक थियो तर भोक लाग्यो भन्ने आवाज थिएन प्यास थियो त्यसको अनुभूति पनि थियो तर त्यसलाई व्यक्त गर्ने कुनै माध्यम थिएन । यसरी माध्यम खोज्ने क्रममा उनी अक्षरहरुको संसारमा पुगिन् । यद्यपि अरुलाई जस्तो उनका लागि यो यात्रा सहज थिएन । प्रस्तुत पुस्तकले झमकका तिनै असहज यात्राहरुको कथा बोलेको छ ।

पुस्तकको पहिलो खण्ड अत्यन्तै मार्मिक र हृदयस्पर्शी छ । आफ्नै दृढ इच्छाशक्तिका भरमा अक्षर सिकेकी तिनै केटीले स्वाध्यायनका भरमा लेखेको पुस्तक पढ्दै छु भनेर सोच्दा अपत्यारिलो लाग्छ । झमकको जीवन आफैमा एउटा कथा (व्यथा) हो । शारीरिक रुपमा अशक्त भएकैले उनले प्रशस्त मानसिक समस्या पनि भोग्नुपर् यो । लेखकका रुपमा आफ्नो चिनारी बनाउन सफल हुनुपूर्व उनको परिवार र आफन्तजनबाट पनि उनले उपेक्षा मात्र पाइन् । उनले विभिन्न सन्दर्भमा अभिभावकबाट धेरै चुटाइ खाएको उल्लेख गरेकी छन् । जुन निकै दुःखद् पक्ष हो । बहिनीको माया पाएकोमा झमक उनीप्रति कृतज्ञ छिन् । त्यसैले पुस्तकमा परिवारका सदस्यहरुको व्यवहारप्रति उनले तीव्र असन्तोष प्रकट गरेकी छन् । तथापि आमा र बाबाको तिरस्कारलाई उनले व्यक्तिगत तहमा भन्दा सामाजिक मूल्य-मान्यतासँग जोडेरी हेरेकी छन् । 'समाजको दृष्टिमा अपाङ्गता' शीर्षकअन्तर्गत शारीरिक रुपमा अपाङ्ग भएकाहरुप्रति मानिसहरुको नकारात्मक दृष्टिकोण र व्यवहारको चर्चा गर्दै आफूले त्यस्तो दृष्टिकोण चिर्न गरेको संघर्षबारे उल्लेख गरेकी छन् । आफ्नै दृढ अठोटको जगमा स्वाध्ययन गरेकी झमकले साहित्यिक सांस्कृतिक राजनीतिक लैङ्गिक आदि थुप्रै विषयमा कलम चलाएकी छन् । लैङ्गिक विभेद धार्मिक-सांस्कृतिक रुढिवाद निरंकुशता युद्ध िहंसा आदिको उनी प्रखर विरोधी हुन् । महिला उत्पीडनका पछाडि उनी धर्म अन्धविश्वास र परम्परागत मान्यतालाई कारक मान्छिन् । पितृसत्तात्मक संरचना बदल्नुपर्ने मत राख्छिन् । यस मानेमा उनी प्रगतिशील विचार राख्छिन् । नेपालको सांस्कृतिक पछौटेपनाप्रति पनि उनको गहिरो चिन्ता छ । माक्स्रवादी दर्शनप्रति झुकाव भएकी झमकका लेखहरुमा नेपाली समाजको रुढिवादी संस्कार र धार्मिक अन्धविश्वास चिर्नमा लेखकका रुपमा आफ्नो पनि अहम् भूमिका हुनुपर्ने दायित्वबोध र आग्रह झल्किन्छ । पारिजातका लेखनबाट विशेष प्रभावित झमक मृत्युपछिको संस्कारजन्य कर्मकाण्डीय कुराहरुमा विश्वास गर्दिनन् । "मृत्युले लगेपछि पनि लासलाई कुनै धर्मको कात्रो नओढाइयोस् कि्रयापुत्री पनि नबसाइयोस् लासमाथि दागबत्ती नदिइयोस् (पृ. २४९)" उनको आग्रह छ । 

झमक समाज रुपान्तरणमा लेखकको विशेष भूमिका हुने मत राख्छिन् । र यही मान्यताका कारण द्वन्द्वका बेलामा आफूले स्वतन्त्र विचार राख्ने जमर्को गरेको विश्वास छ । तर त्यो बेला सरकारी र विद्रोही दुवै पक्षबाट भएका हत्या-िहंसाका घटनाको निन्दा गर्ने काम चुनौतीपूर्ण भएकोले आफूले पनि विभिन्न धाकधम्कीको सामना गरेको उनको अनुभव छ । स्वतन्त्र लेखकका रुपमा कलम चलाउन संकटकालका समयमा राज्यपक्ष र विद्रोही पक्ष दुवैको मारमा आफू पनि परेको तिक्त अनुभव छ । 'कान्तिपुर' दैनिकमा स्तम्भकारसमेत रहेकी झमकले 'कलम र मृत्युको सन्त्रास', 'बन्दुकसँग शब्दको परेड' आदि निबन्धहरुमा उक्त अनुभूतिहरु पोखेकी छन् । यसबाहेक 'संकटकाल र सन्त्रस्त समय' 'धनकुटा जल्यो' 'रगताम्य समयसँग स्तब्ध मन' लगायतका शीर्षकअन्तर्गत द्वन्द्वकालीन नेपाली समाजको त्रासदीको वर्णन समेटिएको छ । 

पुस्तकमा स्वाभाविक रुपमा खड्किने पक्षहरु पनि छन् । उनको कथा तिथि मितिका आधारमा सिलसिलाबद्ध छैन । भाषा सरल छ तर पूर्णविराम र अल्पविरामहरुको यथोचित प्रयोग हुन सकेको छैन । एउटै शीर्षकअन्तर्गत राख्न सकिने कुराहरुलाई बेग्लाबेग्लै शीर्षकमा निबन्धात्मक शैलीमा लेखिएकाले थुपै्र कुरा दोहोरिएका पनि छन् । त्यसैले पुस्तकको पछिल्लो खण्ड केही पट्यारलाग्दो बनेको छ । धेरै ठाउँमा लेखकभित्रको 'म' भाव हाबी भएको भान हुन्छ । यसलाई सम्पादनको कमजोरी पनि मान्न सकिएला । सबैभन्दा अन्योल चाहिँ झमकले आफ्ना आमाबाबुप्रति राख्ने दृष्टिकोण नै प्रस्ट हुँदैन । एकातिर उनीहरुको व्यवहारप्रतिको उनमा तीव्र असन्तुष्टि छ रोष छ र अर्कोतर्फ उनी आफ्ना अभिभावकप्रति कृतज्ञ पनि छिन् । 

पुस्तकमा झमकका बारेमा धेरै अन्तरङ्ग प्रसङ्गहरु पनि छन् । 'टालेका पाइजामा र लाज' र 'ऋतुधर्म र बैँस' मा मुख्यतः उनको किशोरावस्थाको यौन मनोविज्ञानको उद्घाटन भएको छ । शारीरिक जटिलताका कारण किशोरावस्थाको उनको मनोदशा पृथक छ । उनमा पनि बैँस आएको थियो तर फरक हिसाबले । "मलाई दश÷एघार वर्षको उमेर हुँदासम्म लाज सरम के हो थाहै थिएन …। यो कारणले पनि मेरा सम्पूर्ण लुगा कपडाहरु अरुले नै लाइदिनु फुकालिदिनुपर्ने र नुहाइदिनुपर्ने भएको हुनाले लाज सरम मानेर साध्य पनि छैन ।" उनी विद्रोही स्वाभावकी भएकाले ऋतुधर्मको अवधिमा दाजुभाइको मुख हेर्नु हुँदैन नत्र अशुभ हुन्छ भन्ने आमाको आदेशको यसरी अवज्ञा गरिन् "आज मैले तिम्रो छोरालाई छोएर हेरेर उसको आयु स्वात्तै कसरी घट्दो रहेछ ? ऊ कसरी मर्दोरहेछ ?" उनको यो प्रश्न आमालाई मात्र हैन हाम्रो परम्परागत रुढिवादी समाजलाई हो । 'रङ्ग कुची र क्यानभास' ले कविता निबन्ध कथा आदि लेख्ने झमकको अर्को व्यक्तित्व पनि बाहिर ल्याएको छ । आफ्नै निबन्ध सङ्ग्रह 'बेमौसमका आस्थाहरु' मा उनले आफ्नो आवरण चित्र कोरेकी छन् ।

अहिले साहित्यकार र समीक्षकहरुमा झमकको तारिफ गर्ने र उनलाई पुरस्कृत गर्ने होडबाजी चलेको देखिन्छ । निःसन्देह झमकको उचित मूल्याङ्कन हुनु राम्रो हो । तर हाम्रो समाजमा एक हैन हजारौँ झमकहरु छन् जसलाई हाम्रो समाजले अझै तिरस्कार गरिरहेको छ । प्रोत्साहित गर्नुको साटो उपेक्षा गरिरहेको छ । एक जना झमकप्रति सबैको ध्यान हुनु तर अन्य हजारौँ झमकहरुलाई बेवास्ता गरुन्जेल झमकको पनि सम्मान नभएको ठहर्छ । तसर्थ झमकको कृति हाम्रो समाजको संकुचित दृष्टिकोणलाई फराकिलो बनाउने एउटा माध्यम बन्न सकोस् ।

"मैले हात चलाउन खोजेँ सकिनँ । हातका औँलाहरुसँग चल्न सक्ने शक्ति अलिकति पनि बाँकी रहेनछ । ओठहरु जमजमाए तर कुनै शब्द वा वाक्य निस्केन । खुट्टामा पनि शरीर बोकेर हिँडाउन सक्ने शक्ति थिएन…।" यसरी प्राकृतिक रुपमा आफूलाई ठगिएको पाएकी झमकले जीवनमा नपाएका अवसरहरुको स्वयंले सिर्जना गरेकी छन् । काँडाभन्दा फूलको आयु छोटो हुने भए पनि फूल सुन्दर हुन्छ । त्यसैले उनले काँडारुपी जीवनलाई फूल बनाएकी छन् । मदन पुरस्कार उत्तम शान्ति पुरस्कार पद्मश्री पुरस्कार शंकर लामिछाने निबन्ध पुरस्कार गुाजन पुरस्कारजस्ता धेरै पुरस्कारबाट सम्मानित भइसकेको यो कृति अङ्ग्रेजीमा अनुवाद भएमा अझ लोकपि्रय हुने निश्चित छ ।

पुस्तक : जीवन काँडा कि फूल

लेखक : झमक घिमिरे 

विधा : आत्मजीवनीपरक निबन्ध 

प्रकाशक : अनलाइन नेपाली साहित्य मञ्च / झमक घिमिरे साहित्यकला प्रतिष्ठान 

पृष्ठ : २९ + २५० 

मूल्य : २५० 

Read more »

Posted in: पुस्तक चर्चा

प्रश्‍न

॥ अनिल पौडेल ॥

किन माटोमा

विष रोपिरहेछन् खेतालाहरू !

पहिले पहिले यही माटोमा

सिर्जनाको व्याड राख्थे अग्रजहरू

फुच्चे अरनिको

माटोमा उम्रिए र तिब्बत पुगे

सिद्धार्थ गौतम

माटोमा उम्रिए र बुद्ध भए

निरन्तर लाभा भएर

जन्मिरहे देवकोटाहरू

हामीले पारिजातलाई

माटैमाथि मगमगाएको देख्यौं

तिलौराकोटमा उर्वर कोख लिएर

फेरि किन डुल्दैनन् मायादेवीहरू ?

जताततै

गुराँसका चिउला पाउलिरहेको बेला

किन मरूभूमिका कुरा गर्छन् मान्छेहरू ?

 यो वर्ष

हामीले बालुवा रोपेर

के अर्को वर्ष ढुङ्गा भित्र्याउने ?

Read more »

Posted in: कविता

रगतको रङ

॥ केशवराज सिलवाल ॥

कसले भन्छ 

एउटै हुन्छ रगतको रङ ?

एउटै हुँदैन 

फरक-फरक हुन्छ रगतको रङ 

मानिसअनुसार लाग्छ फरक-फरक घाम

फरक-फरक हुन्छ आकाशको रङ

फरक हुन्छ हावाको सिरेटो

त्यसरी नै 

फरक-फरक हुन्छ रगतको रङ 

देख्‍नलाई एउटै देखिए पनि 

फरक हुन्छ

प्रसव पीडामा बगेको कुनै आलो सुत्केरीको रगतको रङ

र उकालो चढ्दा  लडेपछि बगेको रगतको रङ 

फरक हुन्छ

जहाँतहीँ मुख बाएर बसेका जुकाले टोकेपछि बगेको रगतको रङ

फरक हुन्छ

शान्तिपूर्ण आन्दोलनमा बगेको रगतको रङ

फरक हुन्छ निर्दोषको घाँटी रेटिएपछि 

सिर्का हानेको रगतको रङ

फरक-फरक हुन्छ

न्यायप्रेमी र अन्यायीको रगतको रङ 

हो, फरक हुन्छ

धनी मानिसको रगतको रङ

जसमा पाइन्छ धेरै मात्रा विदेशी रक्सीको

र फरक हुन्छ भोका मजदुर 

गरिबहरूको रगतको रङ

जसमा रगतभन्दा भोकको अंश बढी हुन्छ

फरक हुन्छ

सत्ताधारी, राजा, महाराजा र तानाशाहको रगतको रङ

कसले भन्छ

एउटै हुन्छ रगतको रङ ?

एउटै हुँदैन

कसरी एउटै हुन्छ रगतको रङ ?

Read more »

Posted in: कविता

रेल चढ्ने रहर

॥ रमेश सफर निरौला ॥  

रातको ३ बजे कलंकी पुगेर ५ घण्टाको उभ्याइपछि बल्लतल्ल बसको टिकट पाउँदा फुरुङ्ग पर्नुका पछाडि मधेसको गर्मी खाने मात्र चाहना अवश्य थिएन । बरु थियो वर्षदिनको चाड दशैं मनाउँदै मधेसका केही जीवनको एकसरो ठम्याइको रहर । मधेस, अझ घर जानकै लागि मैले आफू कार्यरत संस्था मार्टिन चौतारीमा तीन दिनको बिदा लिएको थिएँ । 

यसपल्ट मधेस पुग्दा-नपुग्दै गर्मीले फर्किहालूँ जस्तो भइसकेको थियो । बहाना गर्मी छल्नु थियो भने चाहना पहाड मधेस चढ्नु र ओर्लनु । यसै मेसोमा मैले भान्जा उमेशसँग मिलेर एक रात भेडेटारदेखि भारतको बिहारसम्मको यात्रा गर्ने योजना बनाएँ । घरमा ब्याउन लागेको गाईको दुर्लभ रूपमा भेटिने बिगौती माया मारेर उमेश र मेरो 'टोली' लाग्यो रमणीय दृश्यदेखि रेल चढ्ने 'भाग्य' सम्मको यात्रामा । हामीले हाम्रो दुई सदस्यलाई 'टोली' र नेपाली भएर रेल चढ्न पाउनुलाई 'भाग्य' न्वारान गरिसकेका थियौं । भेडेटार पुग्न ७० किलोमिटरको दूरी पार गर्न प्रतिव्यक्ति रु. ५०  मा यात्रा गराउने मितेरी यातायातसँग कुनै मित्रता थिएन, बरु यो संयोग मात्रै थियो । 

बिहानको साढे सात बज्दा भेडेटारको दृश्यावलोकन गर्ने घर घामले टल्किरहेको थियो । २० रूपैयाँको टिकट लिएर त्यस घरको माथिल्लो तल्लामा पुग्दा भान्जा धरान बजारतर्फ औंल्याँउदै थिए । पहाड घनाजंगलको छातीबाटै धागो तानेजस्तो कालो घुमाउरो बाटो हुँदै धनकुटाका सुन्तला, तरकारीजस्ता कृषि उत्पादन मधेस झर्थ्यो । कुशल लेखक हुँदो हो त त्यहाँको सौन्दर्य वर्णनमा शब्दकोषका कति उरुङ आफ्नो डायरीमा खन्याउँथ्यो होला !

निधारमा हात राखेर आँखामा चर्को घामको किरण छल्दै भान्जा भन्दै थिए- ऊ त्यताको सेतो ठाउँ कोशी नदी । भनिनसक्दै कुहिरोले ढपक्कै ढाकिसकेको थियो कोशीको लमतन्न ज्यानलाई । अचम्मको मौसम एकैक्षण अगाडि हाम्रा आँखामा अत्यासलाग्दो किरण छर्ने सूर्य पनि निरीह भएर हामीसँग उज्यालोको आशा गरिरहे झैं लाग्थ्यो । दिनरात हेरिरहूँ लाग्ने दृश्यको चाङलाई छोडेर टावरको तल आइपुग्दा निर्मल पानीको धारो बगिरहेको भेटियो । छेवैमा बसेर नरिवल बिस्कुट खाएर त्यही धाराको चिसो पानीले आँत मेटाइयो । मधेसमा फलेको नरिवल धनकुटा लगेर बनाइएको बिस्कुट स्वादिष्ट थियो । त्यही भयो हाम्रो बिहानी ब्रेकफास्ट र सकियो पहाडको यात्रा पनि ।

धरान ओर्लिएर खाएको भातमा पकाउने भन्दा बेच्ने ध्यान बढी गएको प्रष्ट थियो । सब कुरामा पैसा सोहोर्ने ध्याउन्न मात्र ! व्यवसायमा त सेवाग्राहीलाई सेवा दिएर सन्तुष्टि दिने कुरा पनि हुन्छ कि ! नेपालमा बसेर बेलायती चमत्कार हेर्न हाम्रो 'टोली' लाग्यो बिहारतिर । विराटनगर पुग्दा मध्याह्नको १२ बजिसकेको थियो, गर्मीले आफ्नो पारो बढाउँदै थियो । २६ रूपैयाँ तिरेर स्थानीय बसमा चढ्नुअघि नै भान्जाले मलाई बिहार शब्द उच्चारण नगर्न सचेत गराइसकेका थिए । बसका सँगै यात्रारत भारतीयहरूलाई हामीले रेलबारे सोध्यौं, यसैबाट उनीहरूले हामी अपरिचित यात्री भनेर चिनिसकेका थिए । नेपालमा व्यापार गर्दै आएका र 'दशैं मनाउन' भारत फर्किरहेका एक भारतीयले हामीलाई बिहारको यात्राबारे बढी सचेत गराए ।  उनी भन्दै थिए, "तपाईंको मोबाइल खै ? पर्स छाम्नूस् त !" जब मैले मेरा सामान छोएँ, उनले त्यहीँबाट शुरू गरे । रेलमा यसै भनिनेछ र तपाईं त्यसै गर्नुहुनेछ, अनि पकेटमारले थाहा पाउँछ कहाँ राखिएको छ सामान र अर्को स्टेशन पुग्दासम्म तपाईंका गोजी रित्तिसक्नेछन् । सावधानीसूचक जानकारी सुनेर म आतंकित भइसकेको थिएँ । यसैबीचमा भान्जाले रेलको टिकट किन्न स्थानीय बसका कन्डक्टरसँग भारतीय रूपैयाँ साटिसकेका थिए ।

दिउँसो १ बजे मेरो मनको भाषामा बिहार र स्थानीय भाषामा जोगवनी पुग्दा १७ डिब्बे रेल निर्जीव रूपमा सुतिरहेको थियो । त्यो रेल अबको ७ घण्टापछि रातको ८ बजे मात्र दिल्ली प्रस्थान गर्ने समय रहेछ । अब त्यतिका समय कुरेर त्यति राति रेल चढ्ने रहर 'हावा महल'मा परिणत हुँदै थियो । यसअघि हाम्रो 'भाग्य' अर्थात् अर्को रेल करिब ३० मिनटअघि नै साढे १२ बजे छुटिसकेछ भारतको कुनै सहरका लागि । नेपाली भएर रेल चढ्ने रहर मूर्खतापूर्ण भएको निष्कर्षमा उमेश पुगिसकेका थिए । म भने रेल स्टेशनको पसलमा मूल्यसूची र पसलको सञ्चालन अनुमति अवधि पढ्दै थिएँ । निराश आँखा लिएर १५ वटा डिब्बाका सिट र शौचालय चहार्दै २ घण्टा बिहारमा बिताइयो । अरू ५ घण्टा कुरे पनि दिल्ली जाने एक्सप्रेस रेलले एक स्टेशन परको कटिहार पुर्‍याएर हामीलाई ओरालिदिने सम्भावना थिएन । भारतीय डेढ रूपैयाँ कपको चिया पिएर पिलन्धरे अनुहार लगाउँदै हामी फर्कियौं आफ्नै 'महान्' मातृभूमि, जसले सधैं स्वतन्त्र रहेका, कसैको दास नभएका नागरिकलाई परचक्रीले बनाएको रेल चढ्न अझै रोकिरहेछ तर त्यसको आफ्नै मुलुकभित्र मात्रै । यो देशको बहादुरी रानी भन्सार जस्ता थुप्रै भन्सारको वारिपट्टि मात्र रहेछ भन्ने कुरा बिहारको बजारमा सामान किन्ने अधिकांश नेपालीको अनुहार पढेर बुझियो । रेल चढ्ने रहर अपूरो हुनुसँगै भारतलाई 'मक्का-मदिना' देख्ने नेपाली शासकले आफ्नो देशमा भने 'स्वर्ग जाने' बाटो बनाउन पनि कन्ज्यूस्याँइ देखाएकोप्रति म त दंग परें । तर भान्जालाई भने आफ्नै देशमा आएर आइसक्रिम नखाएसम्म रेलको तातोले रापिलो पारिरहृयो । 

Read more »

Posted in: यात्रा संस्मरण